تبلیغات
وبلاگ تخصصی گردشگری - حمام های ایران
 
وبلاگ تخصصی گردشگری
جهان کتابی است که تنها با سفر می توان خواند، مادستان را ، با ما ورق بزنید
درباره وبلاگ


وبلاگ شرکت خدمات گردشگری نیکان مهر مادستان

مدیر وبلاگ : نیکان مهرمادستان
نظرسنجی
نظر شما در رابطه با وبلاگ چیست؟







سه شنبه 3 اسفند 1389 :: نویسنده : نیکان مهرمادستان

 

 

عجایب صنعتی دیدم در این دشت

سرش در آب و دنبالش در آتش

به یک دم می خورد صد آدمی را

و بیرون می دهد ماه منقش

ایرانیان از دیرباز اهمیت فوق العاده ای برای نظافت روح و جسم خویش قائل بوده اند و لذا اهتمام ویژه ای در ساخت و راه اندازی گرمابه ها از خود نشان داده اند. بقایای کشف شده از قدیمی ترین گرمابه مربوط به تخت جمشید است. در دوره های اشکانی و ساسانی نیز حمام ها بیشتر در مجاورت کاخ ها و قصرها و حتی در داخل آنها و یا درون شهرها و محلات ساخته می شد.

ایرانیان در ساخت حمام ذوق و سلیقه خاصی به خرج می داده اند که تزیینات، نقاشی ها و گچبری های به جامانده به همراه طاق نماهای زیبا و کاشی کاری های متنوع و دلربا، همگی گواه این مدعاست. از معروف تریم حمام های ایران می توان به حمام کردشت در آذربایجان شرقی،حمام پهنه در سمنان، حمام گنجعلی خان و حمام وکیل در کرمان، حمام شاه علی در اصفهان، حمام باغ فین کاشان، حمام شیخ بهایی در اصفهان و حمام خان در بازار سنندج اشاره کرد.

نقش حمام و گرمابه در گذشته بسیار پررنگ تر از امروز بوده است، زیرا گرمابه علاوه براینکه مکانی جهت شستشو و نظافت بوده، از طرفی محل تجمع و دیدار مردم هم به شمار می رفته است. در قدیم مردم تقریباً هفته ای یک بار به گرمابه می رفتند و در آنجا از احوال یکدیگر مطلع می شدند و دیداری تازه می کردند. از این رو گرمابه ها اهمیت زیادی مخصوصاً برای خانم ها داشته است، زیرا اغلب آنها تقریباً یک صبح تا عصر را در گرمابه سپری می کردند و حتی یک میان وعده و یا میوه ای هم در حمام میل می کردند. از این رو گرمابه محلی برای اجتماع و گفت و گو و دیگر تعاملات آنها محسوب می شد. به عبارت دیگر حمام برای آنها مکانی برای تحقق بسیاری از زمینه های ویژه ارتباطی بود؛ برای مثال بعضی مادرها دختران مورد نظر برای پسرانشان را در حمام می پسندیدند.

گرمابه ها کاربرد مهم دیگری هم داشتند که مربوط به مناسبت ها می شد. در این گونه مناسبت ها معمولاً گرمابه از طرف یک عده خاص قرق (رزرو) می شد. طبقه بندی این نوع حمام ها برحسب نیاز مشتریان بود و شامل موارد زیر می شد:

حمام زایمان: این حمام برای نوزاد، مادر و همراهانشان برگزار می شد و با شادمانی همراه بود.

 حمام عافیت: حمامی بود که بیمار پس از بهبودی کامل و به شکرانه سلامت و زدودن کامل بدن از بیماری برگزار می شد.

حمام ویژه اعیاد مذهبی: مخصوص اعیاد مذهبی بود که حمام عید نوروز هم در کنار آنها با مراسم خاص و جالبی انجام می شد.

حمام تشرف: هنگام عزیمت به سفرهای زیارتی یا دیدار بزرگان با نیت خاص خود انجام می شد.

حمام عروسی: که قبل از مراسم عروسی برای عروس و داماد و همراهان و بستگان آنها به طور جدا برگزار می شد.

حمام آشتی و برادری: هنگامی که قهر میان دو نفر تبدیل به آشتی می شد به حمام آشتی کنان می رفتند تا همانگونه که کینه ها را از روح می زدایند، تن و بدن خود را هم پالایش و تطهیر کنند.

همانطور که می دانید حمام ها در قدیم به شکل خزینه ای بوده است، البته این‌ نكته‌ جالب‌ هم‌ ناگفته‌ نماند كه‌ ایرانیان‌ تا عصر قاجاریه‌ توی‌ خزینه‌ حمام‌ نمی‌رفتند، زیرا به‌ گفته‌ مورخ‌ معاصر شادروان‌ رحیم‌ زاده‌ صفوی،‌ همه‌ حمام‌های‌ ایران‌ درهایش‌ بسته‌ بود و یك‌ روزنه‌ به‌ نام ‌"آخور" می ساختند كه‌ به‌ خزانه‌ متصل‌ بود و از آنجا آب‌ برداشته و‌ خود را می‌شستند. در آن‌ زمان‌ مردم‌ توی‌ خزانه‌ نمی‌رفتند و درهای‌ خزانه‌ها فقط‌ طی قرن‌ گذشته‌ باز شد که موجب‌ غیر بهداشتی شدن گرمابه ها گشت‌.

به هر صورت یكی‌ از آن‌ آداب‌ ورود به این حمام ها این‌ بود كه‌ هر كس‌ وارد ‌ می‌ شد، برای‌ اظهار ادب‌ و تواضع‌ نسبت‌ به‌ افراد بزرگتر كه‌ در صحن‌ حمام‌ نشسته‌ مشغول‌ كیسه‌ كشی‌ و صابون‌ زدن‌ بودند، یك‌ سطل‌ یا طاس‌ بزرگ‌ آب‌ گرم‌ از خزینه‌ حمام‌ برمی‌داشت‌ و بر سر آن‌ بزرگتر می‌ ریخت‌. البته‌ این‌ عمل‌ به‌ تعداد افراد بزرگ‌ و قابل‌ احترام‌ كه‌ در صحن‌ حمام‌ نشسته‌ بودند تكرار می‌ شد و تازه‌ وارد وظیفه‌ خود می‌ دانست‌ كه‌ بر سر یكایك‌ آنان‌ با رعایت‌ تقدم‌ و تاخر آب‌ گرم‌ بریزد. چه بسا اتفاق‌ می‌ افتاد كه‌ یك‌ یا چند نفر از آن‌ اشخاص‌ مورد احترام‌ در حال‌ كیسه‌ كشیدن‌ و یا صابون‌ زدن‌ بودند و احتیاجی‌ نبود كه‌ آب‌ گرم‌ به‌ سر و بدن‌ آنها ریخته‌ شود ولی‌ این‌ عوامل‌ مانع‌ از ادای‌ احترام‌ نمی‌ شد و كوچكترها به‌ محض‌ ورود به‌ صحن‌ حمام‌ خود را موظف‌ می‌ دانستند كه‌ یك‌ طاس‌ آب‌ گرم‌ بر سر و بدن‌ آنها بریزند و بدین‌ وسیله‌ عرض‌ خلوص‌ و ادب و احترام کنند.

از آداب‌ دیگر در حمام‌ عمومی‌ خزینه‌ دار قدیم،‌ این‌ بود كه‌ اگر تازه‌ وارد كسی‌ از آشنایان‌ و بستگان‌ نزدیك‌ و بزرگتر از خود را در صحن‌ حمام‌ می‌ دید، فوراً به‌ خدمتش‌ می‌ رفت‌ و به‌ منظور اظهار ادب‌ و احترام‌ او را مشت‌ و مال‌ می‌ داد یا اینكه‌ لیف‌ و صابون‌ را به‌ زور و اصرار از دستش‌ می‌ گرفت‌ و پشتش‌ را صابون‌ می‌ زد. سنت‌ دیگر این‌ بود كه‌ هر كس‌ وارد خزینه‌ حمام‌ می‌ شد، به‌ افرادی‌ كه‌ شست‌ و شو می‌ كردند سلام‌ می‌ كرد و ضمناً در همان‌ پله‌ اول‌ خزینه‌ دو دست‌ را زیر آب‌ كرده‌ كمی‌ از آب‌ خزینه‌ بر می‌ داشت‌ و به‌ یكایك‌ افراد حاضر از آن‌ آب‌ حمام‌ تعارف‌ می‌ كرد. برای تازه وارد مهم‌ نبود كه‌ افراد داخل‌ خزینه‌ از آشنایان‌ هستند یا بیگانه،‌ او به‌ همه‌ از آب‌ خزینه تعارف‌ می‌ كرد، مخصوصاً نسبت‌ به‌ افراد بیگانه‌ بیشتر اظهار علاقه‌ و محبت‌ نشان می دادند، زیرا عقیده داشتند که آشنا در هر حال‌ آشناست‌ و دوست‌ و آشنا احتیاج‌ به‌ تعارف‌ ندارند.

معماری حمام از اهمیت بسزایی در شهرها برخوردار بوده است و تقریباً پس از مسجد و مدرسه مهم ترین بنای شهری محسوب می شود. حمام های قدیم از چند قسمت تشکیل شده بود که به ترتیب شامل بینه، میان در و گرمخانه می شود. بینه‌ یك‌ حیاط‌ سرپوشیده‌ بود كه‌ وسط‌ آن‌ حوض‌ بزرگی‌ قرار داشت‌. اطراف‌ بینه‌ سكوهای‌ بلندی‌ دیده‌ می‌ شد كه‌ در آنجا رخت‌ می‌كندند. استاد حمامی‌ در كنار یكی‌ از آن‌ سكوها یا بالای‌ یكی‌ از سكوها می‌نشست‌ و جعبه‌ دخل‌ را هم‌ بغل‌ دستش‌ می‌ گذاشت‌. جنس سنگ های بکار رفته در حمام به خاطر سهولت نظافت معمولاً از مرمر انتخاب می شده است. جالب است بدانید که ستون های حمام معمولاً به شکل مارپیچ بودند که علاوه بر زیبایی موجب می شود تا قطرات بخار آب پس از آنکه به مایع تبدیل شد، چکه نکند و از طریق این مارپیچ به پایین سرازیر شده و موجب ناراحتی اشخاص را فراهم نسازد.

قسمتی از حمام که آب را گرم می کرد و شبیه پاتیل بزرگ فلزی بود، «تون» یا «تیون» نامیده می شد و فضایی که در زیر آن برای سوخت تعبیه شده بود، «گلخن» حمام نامیده می شد و معمولاً محل تون در حمام ها به دلیل داغی و گرم بودن بیش از حد خلوت بود و کسی به آنجا نمی رفت. نحوه ورود به بینه معمولاً از یک راهرو گذر مارپیچ است و هیچ گاه این گذرها به صورت مستقیم ساخته نمی شدند، زیرا در این صورت حرارت بینه بیرون می رود. فضای بین گرمخانه و بینه را «میان در» می گفتند که معمولاً سرویس های بهداشتی در آنجا قرار داشتند.

حمام ها اغلب گود و حتی می توان گفت زیر زمین ساخته می شدند، بطوریکه سقف آنها هم سطح زمین می شد. علت این کار این بود که آب به راحتی در آن سوار شود و دوم اینکه در زمستان ها گرم بماند و حرارتی به بیرون نفوذ نکند و سوم اینکه پوشش آن راحت تر باشد.

حمام تاریخچه دور و دراز و جالبی در ایران دارد. طبق شواهد بدست آمده، اروپاییان ساخت حمام را از ایرانی ها اقتباس کرده اند. همچنین در دوران مغولان (جغتای) حمام کردن و شستن بدن در روز ممنوع بوده است تا اینکه هولاکو خان دوباره فرمان ساخت حمام در مراغه را می دهد، زیرا آنها پاین کار را علت خشم آسمان و ایجاد رعد و برق می دانستند. از طرفی بعضی از مهم ترین رویدادهای تاریخی مانند قتل امیرکبیر در حمام رخ داده است.

با کمی دقت و توجه در آثار سفرنامه نویسانی چون زین العابدین مراغه ای، ناصرخسرو و دیگران می توان به نقش و جایگاه مهم حمام در تاریخ اجتماعی ایران پی برد. حمام و گرمابه در شعر شاعران نیز کاربردهای فراوانی داشته است.

در اینجا به یکی از سخنان نغز شیخ اجل سعدی به عنوان حسن ختام اشاره می کنیم:

 

آن یکی گفت اشتر را که هی

از کجا می آیی ای فرخنده پی

گفت از حمام گرم کوی تو

گفت خود پیداست از زانوی تو

نویسنده: حبیب راثی تهرانی

منبع:رستاک علم گردشگری





نوع مطلب : میراث فرهنگی، 
برچسب ها :


آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :